كيفرها را - كه چگونه از دست ما درمىيابيد - كاملًا احساس مىكنيد . سلطان و قدرت الهى « يا مَعْشَرَالْجِنِّ وَ الْانْسِ انِ اسْتَطَعْتُمْ انْ تَنْفُذوا مِنْ اقْطارِ السَّمواتِ وَ الْارْضِ فَانْفُذوا لا تَنْفُذونَ الّا بِسُلْطانٍ . فَبِاىِّ الاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ » اى گروه جن و انس اگر مىتوانيد از اقطار آسمانها و زمين - يعنى از جوانب - فرار كنيد ، فرار كنيد ؛ اگر مىتوانيد از مُلك خدا خارج شويد ، خارج شويد ؛ اختيار با خودتان است ولى هرگز فرار نخواهيد كرد مگر به كمك قدرتى . اين را توجه داشته باشيد كه [ آيه ] مربوط به قيامت و آن وقتى است كه ديگر انسانها قدرت را جز يك قدرت حس نمىكنند يعنى مىدانند كه جز يك قدرت ، قدرتى نيست . كلمهء « سلطان » در « بِسُلْطانٍ » يعنى قدرت الهى . مقصود اين است : اينجا كه مىبينيد سراسر كيفر است و پاداش ؛ جز كيفر و پاداش در اينجا چيزى وجود ندارد ؛ بله ، اگر مىتوانيد از مُلك خدا خارج شويد كه در آنجا كيفر و پاداشى نباشد برويد خارج شويد . معنايش اين است كه چنين چيزى امكان ندارد . اينجا كه مىفرمايد : « الّا بِسُلْطانٍ » [ و ] يك استثنا ذكر مىكند ، مسلّم [ مقصود ] همان سلطان الهى [ است . ] سلطان در زبان عرب ، مصدر و به معنى سلطه و قدرت است . اگر در زبان عربى به مطلق حكّام و به حكمرانها مطلقاً « سلطان » گفته مىشود به اعتبار قدرت حاكم است . از قبيل حمل مصدر بر ذات است . مثل اينكه مىگوييم رياست فلان جا ؛ كه رئيس را مىگوييم رياست . به يك صاحب سلطان يعنى به يك صاحب قدرت مىگفتند « سلطان » يعنى قدرت . به يك حاكم ، به يك پادشاه ، به يك رئيس جمهور مىگفتند « سلطان » چون او بود كه قدرتها را در قبضهء خودش داشت ؛ مىگفتند « سلطان » يعنى قدرت مملكت . پس اصل كلمهء « سلطان » همان معنى قدرت است نه شخص صاحب قدرت . استعمالش در شخص صاحب قدرت استعمال ثانوى و مجازى است . آيه ناظر به دنياست چرا اين استثنا در اين آيه آمده است ؟ اين آيه ذو وجهين است ، يعنى هم ممكن است ناظر به دنيا باشد و هم ممكن است ناظر به آخرت باشد و من از يك نظر احتمال